Τον μακρινό Μάιο τού 1937, ο Ζιάκας ένα παραδοσιακό χωριό τής
Δυτικής Μακεδονίας που ζεσταίνεται στην αγκαλιά της Πίνδου όχι πολύ
μακριά από τα Γρεβενά, μια οικογένεια καλωσόριζε τον μικρό Θανάση.
Κοντά ενενήντα χρόνια μετά, ο Έλληνας πυρηνικός φυσικός και
επιστημονικός ερευνητής του Πανεπιστημίου του Σικάγου Θανάσης ("Tom")
Οικονόμου, απάντησε με ηρεμία στα ερωτήματα που έθεσε ένας
δημοσιογράφος σε έναν πολύ διαφορετικό από το 1937 πλανήτη Γη.
   Πώς άνοιξε λοιπόν το τσομπανόπουλο της Πίνδου την πόρτα της
αμερικανικής NASA; «Όταν αρχίσαμε την εξερεύνηση του διαστήματος δεν
υπήρχε καμμιά τεχνολογία για να στείλουμε διαστημόπλοια ή να πάμε στη
Σελήνη. Και χρειάστηκε όλη αυτή την τεχνολογία να τη βρούμε από την
αρχή. Όταν εγώ πήγα στην Αμερική το 1964 έγινα μέλος μιας ομάδας που η
NASA μόλις είχε επιλέξει για να κατασκευάσει όργανα για την εξερεύνηση
της Σελήνης. Η ομάδα χρειαζόταν έναν πυρηνικό φυσικό και αυτός ήμουνα
εγώ. Σύντομα κατασκευάσαμε ένα όργανο, το οποίο μπήκε στο
διαστημόπλοιο Surveyor, για να καταμετρήσουμε τη χημική σύσταση της
Σελήνης, δηλαδή να βρούμε από τι αποτελείται η Σελήνη αφού μέχρι τότε
δεν ξέραμε τίποτα εντελώς», αναφέρει ο κ. Οικονόμου, ξετυλίγοντας  το
κουβάρι μιας σπάνιας διαδρομής ενενήντα ετών που ξεκίνησε από τα
ορεινά τοπία τής ελληνικής υπαίθρου και έφτασε μέχρι την καρδιά των
διαστημικών αποστολών της NASA.

   Το τσομπανόπουλο και τα αστέρια του ουρανού

   Η επιστροφή της ανθρωπότητας στη Σελήνη τα τελευταία χρόνια είναι
πλέον γεγονός, με το πρόγραμμα Artemis, μάλιστα, να προετοιμάζει τα
επόμενα μεγάλα βήματα στον χώρο της διαστημικής εξερεύνησης. Όμως κάθε
μεγάλη εξέλιξη στην ιστορία της επιστήμης έχει τις ρίζες της σε μια
αφετηρία γεμάτη από ανθρώπους που τόλμησαν να οραματιστούν το άγνωστο
και να βουτήξουν στο κενό της γνώσης. Ένας από αυτούς τους πρωτοπόρους
είναι ο διακεκριμένος Έλληνας πυρηνικός φυσικός και επιστημονικός
ερευνητής του Πανεπιστημίου του Σικάγο.
   Η πρώτη ουσιαστική επαφή του μικρού Θανάση με τον κόσμο των
αστεριών όμως δεν έγινε μέσα από τα τηλεσκόπια των αστεροσκοπείων αλλά
κάτω από τον καθαρό ουρανό των Γρεβενών. Όπως ο ίδιος με συγκίνηση
θυμάται, η αγάπη του για το διάστημα γεννήθηκε όταν ήταν ακόμα ένα
μικρό τσοπανόπουλο στον Ζιάκα Γρεβενών. Εκεί τις νύχτες, νανουρισμένος
από την ηρεμία της Πίνδου στην ύπαιθρο δίπλα στα μεγαλύτερα αδέλφια
του, γεύτηκε την καθηλωτική εικόνα του έναστρου ουρανού, εικόνα που
χαράχτηκε βαθιά στη μνήμη του και μετατράπηκε στο εσωτερικό του φως.
Ένα φως που τον συνόδευσε σε όλη τη μεταγενέστερη πορεία του, όταν
άρχισε να μελετά επιστημονικά τους πλανήτες και το σύμπαν.

   Ένα επιστημονικό «παραμύθι» ζωής

   Αν υπάρχει ένα χαρακτηριστικό των ΗΠΑ και ακόμη περισσότερο της
Αμερικής μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο αυτό είναι πως, όχι τυχαία, ο
συγκεκριμένος τόπος ονομάζεται γη της ευκαιρίας. Ο Θανάσης Οικονόμου
το 1964 έφτασε στις Ηνωμένες Πολιτείες ως νέος πυρηνικός φυσικός και η
πόλη του Σικάγο και η NASA έγιναν ο νέος του σταθμός. Η αμερικανική
διαστημική υπηρεσία αναζητούσε τότε εξειδικευμένους επιστήμονες και η
αποστολή διαστημικών σκαφών με νέα όργανα δεν ήταν μια εύκολη υπόθεση.
Η ομάδα του κ. Οικονόμου ανταποκρίθηκε στην πρόκληση, σχεδίασε και
κατασκεύασε ένα πρωτοποριακό όργανο που τοποθετήθηκε στα διαστημόπλοια
της σειράς Surveyor. Κάπως έτσι προέκυψαν οι πρώτες ακριβείς μετρήσεις
για τη χημική σύσταση του φεγγαριού που έφεραν νέα επιστημονικά
δεδομένα αλλά και το ταξίδι της ανθρωπότητας στο Φεγγάρι.
   Οι μετρήσεις αυτές άνοιξαν διάπλατα τον δρόμο για το ιστορικό
πρόγραμμα Apollo και σε αυτή τη θρυλική περίοδο ο Έλληνας επιστήμονας
είχε την ευκαιρία να γνωρίσει προσωπικά όλους τους αστροναύτες της
εποχής, από τον Neil Armstrong μέχρι τον Harrison Hagan "Jack"
Schmitt.
 «Οι πρώτοι αστροναύτες που πήγανε στη Σελήνη ήταν πιλότοι των
αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων και είχανε τις ικανότητες. Είχα την τύχη
να γνωρίσω όλους αυτούς τους αστροναύτες, από τον πρώτο αστροναύτη,
τον Neil Armstrong, μέχρι τον τελευταίο, τον Jack Harrison, ο οποίος
μάλιστα ήτανε και γεωλόγος και συνεργαστήκαμε μαζί, γιατί ο ίδιος είχε
μεγάλο ενδιαφέρον για τα αποτελέσματα που βρήκαμε εμείς με το όργανό
μας, κάτι που έγινε και μετά με τις αναλύσεις που κάναμε με τα
δείγματα που έφεραν οι αστροναύτες από την επιφάνεια της Σελήνης»,
τονίζει ο κ. Οικονόμου.
   Η στιγμή της μεγάλης επιστημονικής ανακάλυψης, το δικό του «εύρηκα»
συνδέθηκε με την κατάρριψη επικρατουσών θεωριών. Μέχρι τότε, εξέχοντες
επιστήμονες, όπως ένας διάσημος καθηγητής του Πανεπιστημίου τού Σικάγο
τιμημένος με βραβείο Νόμπελ, υποστήριζαν, όπως εξηγεί ο κ. Οικονόμου,
ότι η Σελήνη ήταν ένα αυτόνομο ουράνιο σώμα που απλώς αιχμαλωτίστηκε
από το βαρυτικό πεδίο της Γης. «Όταν βρήκαμε τα δικά μας αποτελέσματα,
αποδείχτηκε ότι η θεωρία του δεν ίσχυε, γιατί για τη Σελήνη, η χημική
της σύσταση ήταν περίπου η χημική σύσταση της Γης, αλλά με λίγες
διαφορές. Εγώ και ο μαθηματικός μας, είμαστε οι πρώτοι που μάθαμε από
τι στοιχεία αποτελείται η Σελήνη, εμείς κάναμε τις αναλύσεις τις
οποίες μετά τις ανακοινώσαμε στο κοινό και στη NASA», είπε ο κ.
Οικονόμου.
   Η ομάδα του απέδειξε ότι η χημική σύσταση τής Σελήνης προσομοιάζει
σε μεγάλο βαθμό με εκείνη της Γης, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα ότι το
τιτάνιο υπήρχε στο σεληνιακό έδαφος σε ποσότητες δύο έως τρεις φορές
μεγαλύτερες από ό,τι στον πλανήτη μας. Η ανακοίνωση αυτή συνάντησε
αρχικά την έντονη δυσπιστία της επιστημονικής κοινότητας, αναγκάζοντας
τον κ. Οικονόμου να αφιερώσει επιπλέον χρόνο εντατικών εργαστηριακών
δοκιμών για να αποδείξει την ορθότητα των οργάνων του, κάτι που
επιβεβαιώθηκε λίγο αργότερα. «Αυτό μου στοίχισε μισό χρόνο δοκιμών,
για να αποδείξω ότι το όργανό μας σωστά εκτίμησε την ποσότητα του
τιτανίου στη Σελήνη. Και όπως αποδείχτηκε μετά και από τις αναλύσεις
των δειγμάτων που φέραμε από τη Σελήνη, οι αναλύσεις ήτανε σωστές»,
σχολιάζει ο εμβληματικός Έλληνας επιστήμονας.