Οι Zero Units ήταν μυστικές αφγανικές δυνάμεις που υποστηρίζονταν από
τη CIA, εκτελώντας επιχειρήσεις υψηλού κινδύνου στο Αφγανιστάν.
Η δράση τους χαρακτηριζόταν από νυχτερινές επιδρομές, υψηλή φονικότητα
και έλλειψη διαφάνειας, οδηγώντας σε αναφορές για παράπλευρες απώλειες
και παραβιάσεις.
Μετά την αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων, τα μέλη των Zero Units
διαλύθηκαν και κατέληξαν σε ΗΠΑ και Ευρώπη, αντιμετωπίζοντας δυσκολίες
ένταξης και ψυχολογικές επιπτώσεις.
Πρόσφατα περιστατικά, όπως η επίθεση στην Ουάσινγκτον από άτομο που
φέρεται να ανήκε σε Zero Unit, επανέφεραν το ζήτημα της διαχείρισής
τους.
Η υπόθεση των Zero Units αναδεικνύει την έλλειψη θεσμικού ελέγχου, την
ασαφή κατανομή ευθυνών και τις μακροπρόθεσμες συνέπειες των "βρώμικων
δουλειών" σε δυτικές κοινωνίες.
Οι Zero Units εμφανίστηκαν ως «προϊόν» της πιο σκοτεινής εκδοχής του
πολέμου στο Αφγανιστάν. Δεν ήταν -και δεν είναι- επίσημες αφγανικές
δυνάμεις. Δεν ήταν αμερικανικές μονάδες. Ήταν -και πιθανότατα
παραμένουν- κάτι ενδιάμεσο: ένας μηχανισμός «εκχώρησης ισχύος» της CIA
σε ειδικά επιλεγμένους Αφγανούς μαχητές, που στρατολογήθηκαν για να
επιχειρούν εκεί όπου η Ουάσινγκτον δεν μπορούσε και δεν ήθελε επίσημα
να εμφανιστεί.
Η λειτουργία τους εντάχθηκε στο δόγμα της μυστικότητας: νυχτερινές
επιδρομές, χτυπήματα υψηλής επικινδυνότητας, καταδίωξη Ταλιμπάν και Αλ
Κάιντα, επιχειρήσεις σε περιοχές που ο αμερικανικός στρατός δεν ήθελε
-ή δεν μπορούσε- να πατήσει με πλήρη διαφάνεια.
Η CIA παρείχε:• εκπαίδευση,• εξοπλισμό,• πληροφορίες,• διοικητικό
πλαίσιο και καθοδήγηση.
Η αφγανική NDS (υπηρεσία πληροφοριών) παρείχε το ανθρώπινο δυναμικό
και τη νομική «κάλυψη». Το αποτέλεσμα; Μια παραστρατιωτική δομή που
δρούσε στο ημίφως, μακριά από διεθνείς κανόνες και τυπικές διαδικασίες
λογοδοσίας.
Οι Zero Units έγιναν γνωστές για τις νυχτερινές επιδρομές (night
raids) -επιχειρήσεις που συχνά διεξάγονταν υπό την καθοδήγηση
Αμερικανών αξιωματούχων. Ήταν μονάδες που λειτουργούσαν με λογική της
άμεσης δράσης (direct action): ταχύτητα, έφοδος, θανάσιμη ισχύς -και
μετά εξαφάνιση.
Στην πράξη όμως, οι επιδρομές αυτές συνδέθηκαν με παράπλευρες
απώλειες, εκτελέσεις που δεν πιστοποιήθηκαν και δεν ερευνήθηκαν, λάθη
στόχευσης, συλλήψεις και βασανισμούς αμάχων, και μια κουλτούρα
«ασυλίας», όπου κανείς δεν ζητούσε λογοδοσία.
Πολλές ανεξάρτητες έρευνες -από διεθνή μέσα ενημέρωσης μέχρι
οργανώσεις- καταγράφουν εκατοντάδες θύματα. Και αυτό σε ένα περιβάλλον
στο οποίο η καταγραφή ήταν, είναι και θα παραμείνει εξαιρετικά
δύσκολη. Οι αριθμοί πιθανότατα δεν περιγράφουν το πραγματικό μέγεθος.
Στο «μαύρο κουτί» των συγκεκριμένων ομάδων δεν περιλαμβάνεται μόνο η
δράση τους. Περιγράφεται και η ίδια η φύση τους. Δρούσαν σε μια ζώνη
όπου η πολιτική ευθύνη της CIA τέμνονταν με την επιχειρησιακή
ανεξαρτησία των Αφγανών μαχητών, αφήνοντας πίσω μια θολή εικόνα για το
ποιος έδινε εντολές και ποιος απαντούσε για τις συνέπειες.
Με την κατάρρευση της αφγανικής κυβέρνησης, οι Zero Units διαλύθηκαν
μέσα σε λίγες εβδομάδες. Τα μέλη τους έγιναν στόχος των Ταλιμπάν
-θεωρήθηκαν συνεργάτες των ΗΠΑ και «προδότες» του αφγανικού κράτους.
Τότε η Ουάσινγκτον άνοιξε διαύλους εκκένωσης. Πολλοί μαχητές, μαζί με
οικογένειες, μεταφέρθηκαν με προγράμματα στις ΗΠΑ αλλά και σε
συμμάχους τους όπως το Ηνωμένο Βασίλειο.
Όμως, η διαδικασία έγινε γρήγορα, όχι πάντα με επαρκή δεδομένα, πολλά
στοιχεία μητρώων είχαν καταστραφεί, οι Αρχές δεν είχαν πρόσβαση σε
πλήρη επιχειρησιακά αρχεία, και ο ψυχολογικός αντίκτυπος του πολέμου
σε αυτούς τους άνδρες δεν εκτιμήθηκε με επάρκεια.
Το αποτέλεσμα είναι μια νέα πραγματικότητα. Χιλιάδες πρώην μαχητές με
εμπειρία σε επιχειρήσεις υψηλής βίας βρίσκονται διασκορπισμένοι σε ΗΠΑ
και Ευρώπη. Η πρόσφατη επίθεση στην Ουάσινγκτον -από άτομο που φέρεται
να υπηρέτησε σε Zero Unit- επανέφερε το ερώτημα αν η διαχείριση αυτής
της κοινότητας έγινε με επάρκεια, ακρίβεια και με βάση όλα τα
πρωτόκολλα ασφαλείας που ισχύουν από την 11η Σεπτεμβρίου του 2001.
Η ιστορία των Zero Units δεν είναι μόνο στρατιωτική. Είναι και
πολιτική και ανθρωπιστική και θεσμική, καθώς άλλαξε σημαντικά τα
δεδομένα. Οι Zero Units μετατόπισαν την ευθύνη των επιχειρήσεων από
τον αμερικανικό στρατό σε μια παραστρατιωτική δύναμη, την λογοδοσία
από το δημόσιο βλέμμα σε κλειστά κανάλια, και σήμερα μετατοπίζουν την
ευθύνη των συνεπειών από τα πεδία μάχης στις δυτικές κοινωνίες που
τους φιλοξενούν.
Εδώ βρίσκεται και η «μεγάλη σκιά» της υπόθεσης. Όσο οι Zero Units
επιχειρούσαν, δεν υπήρχε θεσμικός έλεγχος. Όταν διαλύθηκαν, δεν υπήρξε
συστηματική μέριμνα για την ψυχολογική τους κατάσταση, την ένταξή
τους, ή την ενδεχόμενη βία που κουβαλούσαν. Το μοτίβο είναι ξεκάθαρο
και τα στοιχεία δεδομένα αν και όχι μετρήσιμα… Μια μονάδα που
δημιουργήθηκε για να κάνει «βρώμικη δουλειά» σε έναν πόλεμο που δεν
κερδήθηκε ποτέ, κληροδοτεί σήμερα ένα πρόβλημα ασφαλείας στις
κοινωνίες που τους απορρόφησαν.